Weblog

Afgelopen weekend deed de Noord-Hollandse PVV-lijsttrekker Hero Brinkman de bekende rituele dans, al eerder geoefend in Almere en Den Haag, om zichzelf buitenspel te zetten in de coalitieonderhandelingen. Want Brinkman kon natuurlijk weten dat zijn pleidooi om hoofddoekjes te verbieden in het provinciehuis (later voegde hij daar ook het openbaar vervoer aan toe) zou leiden tot afkeurende reacties van andere partijen. In elk geval CDA en PvdA lieten weten de PVV uit te sluiten voor een coalitie na 2 maart. Voor die conclusie had GroenLinks dit interview niet nodig: wij hadden het al in december in de gaten, toen het in vele opzichten beroerde verkiezingsprogramma van de PVV verscheen.

Al even voorspelbaarwas dat Brinkman zich haastte te melden dat de hoofddoekjes geen breekpunt zouden zijn.  Intussen had hij wel gefulmineerd tegen de ‘regentenpartijen’ die een cordon sanitaire om de PVV heen zouden leggen.

Nou had ik niet het idee dat de PVV graag met GroenLinks zou willen samenwerken, dus dan komt het in elk geval van twee kanten. Maar zelfs als er van een cordon sanitaire sprake zou zijn, vraag ik me af of dat nou zo erg is. Het belangrijkste argument dat hier vaak tegenin wordt gebracht, is dat partijen de kiezer niet serieus zouden nemen. Nou heb ik niet de illusie dat de kiezer van de PVV, in tegenstelling tot de volksvertegenwoordigers van die partij, wél graag een coalitie zien ontstaan waarin ook GroenLinks zit. Het is dus maar de vraag of die kiezer zich belazerd voelt door een duidelijke uitspraak van GroenLinks ruim voor de verkiezingen.

Voor mij is echter juist helderheid over de partijen met wie je wel en met wie je niet samen wilt werken, dé manier om de kiezer serieus te nemen. Wat heeft de kiezer eraan wanneer je wekenlang roept alle opties open te houden en met alle partijen te willen gaan praten en je vervolgens toch beperkt tot een klein aantal potentiële partners? Wat heeft de kiezer eraan wanneer je zegt eerst de verkiezingsuitslag af te wachten, terwijl in dezelfde verkiezingen geen voorkeur voor een coalitie uitgesproken kan worden?

Ik ben er van harte voor om te zeggen: de PVV heeft waardeloze en verwerpelijke ideeën, is een ondemocratische en discriminerende beweging en heeft bovendien geen flauw benul van provinciale politiek, dus daar gaan we niet mee samenwerken. Zowel onze achterban als de achterban van de PVV weet dan precies waar men aan toe is. Een beter voorbeld van zeggen wat je denkt en doen wat je zegt is toch nauwelijks denkbaar.

De poster die GroenLinks voor de komende Statenverkiezingen gebruikt, laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Gewoon: Kies GroenLinks. We krijgen er wellicht niet de designprijs voor die in het verleden nog wel eens werd toegekend aan de artistieke hoogstandjes van GroenLinks. Posters die door de afdelingen in het land braaf op de borden werden geplakt, maar waarop je van meer dan 10 meter afstand geen partijnaam meer kon ontdekken. Iets te vaak hebben de communicatie- en PR types die werden ingehuurd met een te intellectuele en abstracte campagne de plank flink misgeslagen. Graag wil ik echter een uitzondering maken voor het campagnefilmpje dat werd ingezet in de Europese verkiezingen van 2004. Misschien ook iets te kunstzinnig en te elitair, maar met zo’n prachtige combinatie van muziek en beelden.

Bij dit filmpje klonk de door Marlene Dietrich beroemd gemaakte Duitse versie Sag mir wo… van  Pete Seeger’s ‘Where have all the flowers gone’. Seeger, inmiddels de 90 gepasseerd, begon zijn politiek activisme als lid van de Young Communist League in 1936. Zijn hele leven heeft hij sympathie voor het communisme behouden – wat hem regelmatig in conflict bracht met de autoriteiten - maar tegelijk ook steeds meer oog gekregen voor de uitwassen en misbruik van dit systeem, zoals in de Sovjet-Unie. Na een aanvankelijke anti-oorlog houding rond 1940, gevoed door wantrouwen over de werkelijke motieven achter de Duits-Russische strijd, steunde Seeger ook de aanval  van Roosevelt op nazi-Duitsland. Zoals verwoord in ‘Dear Mr. President’:

So, Mr. President, / We got this one big job to do / That’s lick Mr. Hitler and when we’re through, / Let no one else ever take his place / To trample down the human race. / So what I want is you to give me a gun / So we can hurry up and get the job done

Seeger sympathiseerde met de Republikeinse opstandelingen tijdens de Spaanse Burgeroorlog en verzette zich in de jaren ’60 tegen de Amerikaanse aanwezigheid in Vietnam. Zijn leven stond in het teken van de strijd voor gelijke rechten, het tegengaan van racisme en bescherming van natuur en milieu. Tot de dag van vandaag blijft Seeger zijn politieke overtuigingen uiten: zo zong hij in het voorjaar van 2009 samen met Bruce Springsteen bij de inauguratie van Barack Obama het aloude ‘This land is your land’ van Woody Guthrie. Me dunkt, meer meer redenen zijn er toch niet nodig om ‘Where have all the flowers gone’ uit te roepen tot Political Song nummer 25:

Pete Seeger – Where have all the flowers gone

Afgelopen dinsdag was ik op het 5e Europees Forum van de Randstadprovincies, dit keer georganiseerd in het provinciehuis van Zuid-Holland. Het thema van deze bijeenkomst was het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de EU en de gevolgen die dat heeft voor bijvoorbeeld water, klimaat en landschap. Het was een boeiende avond, met veel interessante sprekers en voor mij ook veel nieuwe informatie, maar ik merkte in de verschillende discussies dat het moeilijk was de Europese dimensie in het oog te houden. Vrij snel ging het ‘gewoon’ over peilbeheer, agrarisch natuurbeheer of schaalvergroting, zonder dat de impact van Europese regels of de mogelijke financiële bijdrage vanuit Europese gelden aan bod kwamen.

Naar mijn idee is dit illustratief voor de moeizame manier waarop het thema Europa in de provincie wordt besproken. Aan de ene kant snappen velen dat het ‘best belangrijk’ is, maar hoe en wat blijft voor de meeste van mijn collega-Statenleden lastig te vatten. In de afgelopen jaren zijn Statenleden in de vier randstadprovincies via hun werkgroepen Europa bezig geweest om iets meer te snappen van de invloed van Europese besluitvorming op de provincie en ook inzicht te krijgen in manieren die er zijn om Europees beleid te beïnvloeden. Het voornaamste doel van die werkgroepen was ’grip’ te krijgen op Europa en een beeld te hebben waar Europa en de provincie elkaar raken. Door Europese aanbestedingen en problemen van staatssteun komt Europa soms sneller dichtbij dan sommige Statenleden of gedeputeerden lief is. Tegelijkertijd zijn rondom deze twee thema’s heel wat  mythes en wordt – zoals wel vaker – Brussel ook wel ten onrechte als zondebok gebruikt.

Een aantal bestuurders uit gemeenten en provincies heeft zitting in het Comité van de Regio’s, een adviesorgaan voor Commissie en Parlement, dat over onderwerpen die het lokale en regionale bestuur raken, geraadpleegd moet worden. Het Comité vergadert vijf keer per jaar. Het dagelijks werk wordt in Brussel gedaan in het Huis van de Nederlandse Provincies, waar namens de gezamenlijke provincies de Europese politiek in de gaten wordt gehouden en de belangen van de provincies worden vertegenwoordigd. Binnen dat Huis werken de vier randstadprovincies nauw samen: er zijn ook prioriteiten specifiek voor de P4 vastgesteld. Eens in de twee jaar worden de Statenleden van Noord- en Zuid-Holland, Utrecht en Flevoland uitgenodigd in Brussel om kennis te maken met de diverse instellingen van de Europese Unie en te discussëren over actuele Europese onderwerpen. Ik heb dat altijd hele nuttige bezoeken gevonden, omdat het goed is om de werking van Europa ter plekke ter ervaren en inspirerend om in korte tijd een overzicht te krijgen welke grote thema’s er spelen. Als het goed is, zullen de nieuwe Statenleden in oktober of november ook weer naar Brussel gaan.

Ik vind het een goed teken dat als in de Staten over Europa wordt gesproken, het niet alleen meer gaat over subsidiepotjes en andere manieren om zoveel mogelijk Europees geld naar de provincie te halen. Het accent is gelukkig verschoven naar de besluitvorming en hoe we in de provincie het best met Europees beleid kunnen omgaan. Tegelijk zeg ik er eerlijk bij dat het nog steeds vooral een discussie is tussen een klein groepje ingewijden en het onderwerp niet heel breed in de Staten leeft. Enige relativering is bovendien op z’n plek: als politicus en wetenschapper heb ik gemerkt dat de invloed van Europa nu ook weer niet zo groot is, en omgekeerd: dat de invloed die een (op Europese schaal) kleine provincie als Noord-Holland in Europa kan hebben, reuze meevalt.

Dat het provinciehuis in Haarlem staat, de hoofdstad van Noord-Holland, durf ik zomaar als bekend te veronderstellen. Ik zou hele verhalen kunnen schrijven over de moeizame verhouding tussen deze gemeente en de provincie, maar wilde het nu hebben over de al even ingewikkelde relatie met de nationale hoofdstad: Amsterdam.

Ik heb mij laten vertellen dat het in het verleden nog erger is geweest, maar ook nu zie ik nog vaak dat Amsterdam en de provincie met de rug naar elkaar staan. Naastgelegen gemeenten klagen dat Amsterdam het zoet voor zichzelf houdt en het zuur over de schutting gooit. Eerlijk gezegd kan Amsterdam best zonder de provincie. De begroting van de stad is immers al iets van tien keer zo groot als die van de provincie. Amsterdam heeft de nodige bevoegdheden in de ruimtelijke ordening en verkeer en vervoer, waarbij de provincie vaak het nakijken heeft. Met vroeger Cohen en nu Van der Laan heeft Amsterdam uitstekende connecties in Den Haag, om rechtstreeks een hoop voor elkaar te krijgen.

Er is een sterk sentiment in Provinciale Staten, zeker bij die partijen die vooral hun aanhang buiten de steden hebben, dat Amsterdam veel te veel te zeggen heeft, arrogant en eigenwijs is. De provincie komt alleen in beeld als Amsterdam wat extra geld kan gebruiken of wanneer men de buurgemeenten nodig heeft. Maar ook binnen GroenLinks kom ik dit regelmatig tegen als ik Hoorn of Alkmaar ben (om twee voorbeelden te noemen): altijd weer die Amsterdammers. Na bijna acht jaar word ik geloof ik wel als volbloed provinciaal gezien, maar een aantal van mijn opvolgers zal dit ongetwijfeld gaan merken. Het merkwaardige is dat tegelijk veruit het grootste deel van de Noord-Hollandse leden in Amsterdam woont en we de stad electoraal heel hard nodig hebben.

Een ander probleem zit bij de Stadsregio Amsterdam (SRA, vroeger het ROA). Hoe effectief en slagvaardig deze Wgr+ regio is, daar valt nog een flinke boom over op te zetten, maar het democratisch tekort is voor iedereen wel duidelijk. Deze mini-provincie in de provincie levert de nodige afstemmingsproblemen en grensconflicten op. Het afschaffen van dit soort rare constructies is één van de weinige onderdelen van het regeerakkoord waar ik me wel in kan vinden.

Aan de andere kant is de SRA wellicht een teken dat we het in Noord-Holland nog redelijk goed hebben getroffen. Zuid-Holland heeft met Haaglanden en Rijnmond te maken met Den Haag en Rotterdam als grote steden, van de provincie Utrecht blijft buiten de stad Utrecht en de BRU niet zoveel over. Bovendien merk ik dat de weerstand tegen Amsterdam begint af te nemen: een paar jaar geleden was het ondenkbaar dat de Noordvleugel omgedoopt zou worden in Metropoolregio Amsterdam, nu wordt dat als sterk nationaal en internationaal merk gezien. En is het ook niet typisch GroenLinks over grenzen heen te denken? 

Waarschijnlijk was het een combinatie van ouderdom en karakter, maar mijn oma had de neiging nogal veel te bewaren. In het klein waren dat de zorgvuldig uitgeknipte krantenberichtjes die op de eettafel verspreid lagen, in het groot de zolder die zo volgestopt was dat je je er een uur kon verstoppen zonder bang te zijn gevonden te worden. Overigens droeg mijn opa daar met een enorme verzameling al dan niet theologische boeken ook flink aan bij. Het vraagt dan ook weinig voorstellingsvermogen te bedenken hoeveel werk het kostte dat alles op te ruimen toen mijn opa er niet meer was en mijn oma naar het verzorgingshuis vertrok.

Ik betrap mezelf ook op deze bewaarzucht. Onder de aanname dat ik nog niet aan het dementeren ben, moet ik dat wijten aan de genen en aan de stem in mijn hoofd die zegt “wie bewaart, die heeft wat”. Toen ik nog jong was, knipte ik elke week de uitslagen en de standen van diverse voetbalcompetities uit de Voetbal International om daar vele plakboeken mee te vullen (dit was ook de tijd dat ik alle uitslagen van Ajax tot een paar jaar terug feilloos wist). Tegenwoordig zijn het kranten, tijdschriften en vooral provinciale stukken die ik licht maniakaal bewaar.

Al even voorspelbaar is dat ik aan het eind van het jaar (de kersttijd is niet voor niets een tijd van bezinning) een ernstige behoefte voel om op te ruimen. Dat gaat veruit het makkelijkst met de tijdschriften, waarvan ik dezer dagen alle afleveringen uit 2009 naar de papierbak breng. U kunt hier terecht uit constateren dat tot en met december 2011 alle afleveringen van 2010 blijven liggen… Met een iets hogere frequentie gooi ik de kranten weg, want bij de krantenbak valt het iets meer op dat hij overladen raakt. De reden voor het bewaren is hier nog het meest duister, want de kans is nihil dat ik vandaag nog behoefte heb de krant van 13 december te lezen (maar hij ligt er nog wel).

Van de stukken die de provincie mij in ongekende gulheid sinds maart 2003 vrijwel dagelijks toestuurt, kan ik nog moeilijker afscheid nemen. De meeste ervan liggen op hoge stapels, waarbij ik amper meer weet welke documenten uit welke periode van welke commissie waar liggen. Sommige zijn quasi-geordend verzameld in opbergboxen met veelzeggende titels als ‘Noordzeekanaalgebied’, ‘OV projecten’ en ‘Wieringerrandmeer’. Hoewel de harde praktijk leert dat ik vrijwel nooit meer oude stukken raadpleeg, omdat het meeste in mijn hoofd zit of op de site van de provincie terug te vinden is, kan ik definitief afscheid nemen nauwelijks over mijn hart verkrijgen. Gelukkig word ik daar met het einde van mijn Statenperiode in zicht wel wat makkelijker in, maar plannen en visies in de papierbak zien verdwijnen blijft pijnlijk.

Als ik dus toch een goed voornemen voor 2011 moet formuleren, dan zou het zijn mezelf aan te leren dat weggooien mij niet per se een slecht mens maakt. Maar “opgeruimd staat netjes” gaat het gelukkig nooit worden.

Er is een wijdverbreid idee dat bij de provincie het geld tegen de wanden klotst. Tot voor kort was dat behoorlijk waar en ook nu zijn provincies nog steeds niet armlastig. Maar net als de gemeenten ontkomt het middenbestuur de komende jaren niet aan stevige bezuinigingen. Noord-Holland heeft bijvoorbeeld voor de begroting van 2011 bijna 65 miljoen aan bezuinigingen opgenomen. Voor een belangrijk deel is dat het gevolg van kortingen door het Rijk. In de vorige kabinetsperiode is in totaal 1,1 miljard bij de provincies weggehaald en ook de bezuinigingen van het huidige kabinet zullen gevolgen voor de provincies hebben.

Daar staat tegenover dat veel provincies recent hun aandelen Essent of NUON hebben verkocht – Noord-Holland overigens met grote tegenzin - en daarvoor fors gecasht hebben. Vooral bij grootaandeelhouders als Noord-Brabant en Gelderland liep dit in de miljarden. Een financiële purist zal waarschijnlijk tegenwerpen dat het hier om incidentele middelen gaat (je kunt immers maar één keer verkopen en de jaarlijkse dividenden vallen weg), maar met dat geld is wel voor lange tijd een hoop leuks te doen. Waarschuwing: met het verschil tussen structureel en incidenteel zul je als nieuw Statenlid vaker om de oren worden geslagen.

Wanneer een tekort op de begroting dreigt (en de provincie wordt geacht meerjarig een sluitende begroting te hebben), zijn er kortweg twee mogelijkheden: meer inkomsten of minder uitgaven. Bij de laatste Noord-Hollandse begroting is vooral de discussie gevoerd over terugdringen van de uitgaven door een aantal taken af te stoten en andere op een lager pitje te zetten. Op het ‘Profiel provincies’ en de bijbehorende kerntaken kom ik een andere keer nog terug.

Hier wil ik het hebben over de inkomsten van de provincie. Die zijn eigenlijk heel overzichtelijk, wat aan de ene kant prettig is en aan de andere kant precies het probleem aangeeft. Een belangrijk deel is afkomstig van het Rijk, via het Provinciefonds (in Noord-Holland voor 2011 naar verwachting zo’n 110 miljoen) en via specifieke uitkeringen, bijvoorbeeld voor jeugdzorg of openbaar vervoer (een kleine 120 miljoen). Daarnaast is er een klein bedrag aan leges en heffingen en een wat groter bedrag aan dividenden.

Dé knop waar de provincie zelf aan kan draaien om meer inkomsten te krijgen zijn de opcenten op de motorrijtuigenbelasting. De gemiddelde automobilist zal het niet doorhebben, maar een deel van het bedrag dat hij/zij betaalt, vloeit naar de provinciale kas. Jaarlijks bepaalt elke provincie zelfstandig het opcententarief, waarbij Noord-Holland al jaren het laagste tarief heeft (sommige partijen zijn daar trots op…) en Zuid-Holland het hoogste. De 67,9 opcenten leveren Noord-Holland zo’n 190 miljoen per jaar op, wat betekent dat elke opcent staat voor ongeveer 2,8 miljoen. Bij een opcentenverhoging – die in 2012 kan ingaan – is het verstandig rekening te houden met de omliggende provincies Utrecht en Flevoland en onder hun tarief te blijven. Dat zou betekenen dat de opcenten nog met 4,5 punt omhoog kunnen, waarmee je structureel ruim 12 miljoen extra te besteden hebt. Misschien geen populair verhaal in tijden van bezuinigingen, maar wel de moeite van het onderzoeken waard.

Tot slot kan ik er niet omheen ook een flinke smet uit de afgelopen jaren te noemen, die alles te maken heeft met de wens wat meer geld binnen te krijgen. Noem de woorden Noord-Holland en IJsland in één zin en vrijwel iedereen weet waar het over gaat. Omdat de provincie vrij grote reserves heeft – voor projecten zoals de 2e Zeesluis, Zuidas of Westfrisiaweg - die op korte termijn niet allemaal besteed zullen worden, werd besloten dat geld tijdelijk op verschillende spaarrekeningen te zetten. Ook in het buitenland en dus ook in IJsland, bij Landsbanki. Een bedrag van 78 miljoen is na het omvallen van die bank ‘onzeker’, wat zoveel wil zeggen dat we niet weten wanneer we het terugkrijgen en welk deel van dat bedrag. Het leidde tot een onderzoek door een speciale commissie uit de Staten en het opstappen van meerdere gedeputeerden en in de nasleep ook de Commissaris van de Koningin.

Inmiddels staat al het geld dat we tijdelijk niet nodig hebben, bij het ministerie van Financiën in het kader van schatkistbankieren. Minder rente, maar meer zekerheid. Ik durf wel te voorspellen dat ergens in de komende vier jaar een Statenlid gaat vragen of we niet moeten proberen een wat beter rendement te behalen…

Dit is deel drie van mijn serie ‘Proeven aan de provincie’. Eerdere afleveringen gingen over moties en vragen.