Het is niet allemaal de schuld van de ambtenaren

Therapeuten weten: als iets één keer gebeurt, is het een incident. Als hetzelfde voorval zich twee keer voordoet, is dat toevallig. Maar bij de derde keer kun je spreken van een patroon. Vorige week vond het Kamerdebat met staatssecretaris Mansveld over het NS-rapport plaats. Ambtenaren van Mansveld werden uit politiek opportunisme publiekelijk aan de schandpaal genageld. Een bewindspersoon die zich verschuilt achter ambtenaren is niet sjiek. Maar laten we ook niet voorbij gaan aan het incident zelf en ons afvragen of het wel een incident is: de staatssecretaris die niet geïnformeerd werd door haar ambtenaren. Dat was niet voor het eerst, en het zal ook niet voor het laatst zijn. Er is sprake van een patroon.

Therapeuten weten: als iets één keer gebeurt, is het een incident. Als hetzelfde voorval zich twee keer voordoet, is dat toevallig. Maar bij de derde keer kun je spreken van een patroon. Vorige week vond het Kamerdebat met staatssecretaris Mansveld over het NS-rapport plaats. Ambtenaren van Mansveld werden uit politiek opportunisme publiekelijk aan de schandpaal genageld. Een bewindspersoon die zich verschuilt achter ambtenaren is niet sjiek. Maar laten we ook niet voorbij gaan aan het incident zelf en ons afvragen of het wel een incident is: de staatssecretaris die niet geïnformeerd werd door haar ambtenaren. Dat was niet voor het eerst, en het zal ook niet voor het laatst zijn. Er is sprake van een patroon.

Betekent dit nu dat deze ambtenaren hun werk niet goed hebben gedaan? Dat is nog maar de vraag. Wie zeker z’n werk niet goed doet, is de ambtenaar die zijn minister over alles inlicht. In ieder geval lijkt het voor ambtenaren steeds lastiger in te schatten wanneer hun dossier een ‘politiek feit’ wordt. Hoe komt dat?

De wereld van de ambtenarij en die van de politiek drijven steeds verder uit elkaar. En dat heeft funeste gevolgen. Niet alleen in Den Haag, maar ook bij gemeenten en provincies zien wij deze ontwikkeling. De wereld van de ambtenaren is er een van dossierkennis, van steeds complexere inhoud en de lange termijn. De wereld van de politici wordt er steeds meer een van emotie, intuïtie en snel scoren. Het politieke spel lijkt minder en minder om de inhoud te gaan. In de ene wereld heerst ‘de waarheid’, (alsof die door ambtenaren objectief vast te stellen is), in de andere heerst ‘truthiness’, waarin iedere politicus zijn eigen waarheid heeft, die hij vanuit zijn onderbuik voelt, zonder te veel acht te slaan op logica, bewijzen, feiten en onderzoeken.

Hoe meer politici zich in debatten afzetten tegen hun ambtelijk apparaat, om zich het vege lijf te redden, hoe meer de werelden uit elkaar zullen drijven. En zo wordt het steeds lastiger als ambtenaar te bepalen wanneer je bepaalde informatie aan de bewindspersoon moet geven, of in dit geval: op bepaalde verstrekte informatie opnieuw de aandacht moet vestigen.

Het besef dat je vanuit een verschillende expertise en verantwoordelijkheid moet samenwerken, van de tekentafel via de volksvertegenwoordiging naar de buitenwereld,  is aan het verdwijnen. Er komt cynisme voor in de plaats. Ze zijn het zelf bijna vergeten, maar ambtenaren en politici hebben veel overeenkomsten. Niet in de laatste plaats hun motivatie: beiden werken keihard voor welzijn en welvaart van dit land, alle vooroordelen die veel Nederlanders tegen beide groepen koesteren ten spijt. Geconfronteerd worden met zulke vooroordelen is trouwens een andere overeenkomst tussen  politici en ambtenaren.

Traditiegetrouw  schieten politici en ambtenaren na een incident als vorige week donderdag in een kramp en weten elkaar nog slechter te vinden dan voorheen. Tussen Mansveld en haar ambtenaren zal het niet meer goedkomen. Daarvoor was de publieke schrobbering te groot en de verontwaardiging op het ministerie te diep. Dat is vooral funest voor het uiterst belangrijke dossier over ons spoor. We kunnen ons niet veroorloven dat dit soort belangwekkende onderwerpen ten onder gaan in gekrakeel tussen twee werelden die elkaar niet begrijpen. Kom op ambtenaren en politici van Nederland: laat zien dat u daadwerkelijk investeert in het begrijpen van de “andere kant” en vindt elkaar vanuit de overtuiging dat de grote kwesties in de samenleving alleen in innige samenhang kunnen worden opgelost.

Dit artikel van Marike Simons en mij verscheen op 6 februari in nrc.next . Samen met Simons Van de Wiel Versterking heeft het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (UU) een opleiding politiek-bestuurlijke sensitiviteit ontwikkeld voor ambtenaren van gemeente, provincie of Rijk.